Çin Xalq Respublikası cəmi iki il ərzində – 2011–2013-cü illər arasında – bütün XX əsr ərzində ABŞ tərəfindən istifadə olunmuş sement miqdarını faktiki olaraq üstələmişdir

Çin Xalq Respublikası cəmi iki il ərzində – 2011–2013-cü illər arasında – bütün XX əsr ərzində ABŞ tərəfindən istifadə olunmuş sement miqdarını faktiki olaraq üstələmişdir.

Bu dövrdə Çin təqribən 6,6 milyard ton sement istehlak etmişdir. Müqayisə üçün, ABŞ 1901–2000-ci illər ərzində, yəni tam yüzillik bir zaman kəsiyində, ümumilikdə 4,4 milyard ton sementdən istifadə etmişdir. Bu kəskin fərq sənaye miqyasında urbanizasiya və inşaat dinamikalarının dünya üzrə dəyişən təbiətini aydın şəkildə göstərir.

ABŞ XX əsr boyu geniş magistral yollarını, çoxsaylı göydələnlərini, iri sənaye zonalarını və şəhərətrafı massivi (suburbia) formalaşdırarkən uzunmüddətli, mərhələli bir inkişaf modelinə əsaslanmışdır. Bu model Böyük Depressiya, II Dünya Müharibəsi sonrası “G.I. Bill” urbanizasiyası, 1956-cı il Federal Avtomobil Magistralları Aktı və 1970–1980-ci illərin suburb inkişaf dalğaları ilə tamamlanırdı.

Çin isə analoji infrastruktur və urbanizasiya həcmində işi cəmi 1000 gün ərzində həyata keçirmişdir. Bu, tarixi kontekstdə misli-bərabəri olmayan miqyas və sürət deməkdir. Sənaye istehsal gücünün, iri tikinti şirkətlərinin və dövlət tərəfindən planlaşdırılmış şəhərsalma strategiyalarının sinxron fəaliyyəti qısa müddətdə nəhəng tikinti göstəricilərinə nail olmağa imkan vermişdir.

Çinin tikinti modeli ABŞ-dakı klassik bir ailəlik ağac karkaslı fərdi ev tipologiyasından ciddi şəkildə fərqlənir. ABŞ-da uzunmüddətli olaraq “wood-frame housing” üstünlük təşkil etdiyi halda, Çin urbanizasiyanın əsasını yüksək sıxlıqlı çoxmərtəbəli yaşayış binalarına, kütləvi dəmir-beton konstruksiyalarına, iri nəqliyyat qovşaqlarına, metro xətlərinə, yüksək sürətli dəmir yollarına və çoxfunksiyalı şəhər mərkəzlərinə vermişdir. Bu, həm genişmiqyaslı miqrasiya axınlarını, həm də iri sənaye regionlarının genişlənməsini qarşılayan struktur yanaşmadır.

Bu infrastruktur sıçrayışı eyni zamanda qlobal material dövriyyəsində ciddi dəyişiklik deməkdir. Sement istehsalı sənaye karbon emissiyalarının ən iri komponentlərindən biridir. Portland sementinin istehsalında kalsinasiya prosesi nəticəsində həm kimyəvi, həm də enerji mənbəyinə bağlı olaraq əhəmiyyətli CO2 emissiyası yaranır. Bu baxımdan:

– Çinin sement istehlakında sürətli artım onun ümumi karbon izini əhəmiyyətli dərəcədə yüksəltmişdir;
– Qlobal iqlim strategiyalarında tikinti materiallarının dekarbonizasiyası (məsələn, alternativ bağlayıcılar, karbon tutma texnologiyaları, təkrar emal edilmiş sement komponentləri) əsas müzakirə mövzusuna çevrilmişdir;
– Urbanizasiya sürətinin iqlim öhdəlikləri ilə uyğunlaşdırılması davam edən çətinlikdir.

Çinin bu miqyaslı tikinti fəaliyyəti yalnız şəhərsalma deyil, həm də iqtisadi struktur baxımından vacibdir. “Sərmayə-tikinti modeli” ölkənin 2010-cu illərdəki ÜDM artımının əsas hərəkətverici qüvvələrindən biri olmuşdur. Xüsusilə də 2008 qlobal maliyyə böhranından sonra Çin iqtisadi stimulus proqramını böyük infrastruktur layihələri üzərində qurmuş və bu sahədə dövlət investisiyalarını kəskin artırmışdır.

Bu göstəricilər dünya iqtisadi və urbanizasiya tarixində əsas tendensiyanın dəyişdiyini göstərir. XX əsrdə Amerikanın sənaye irsi necə qlobal standart formalaşdırmışdısa, XXI əsrin ilk onilliklərində bu rolu faktiki olaraq Çin üzərinə götürmüşdür. Bu keçid, həm inşaat materiallarının dünya bazarlarında qiymət formalaşmasına, həm də qlobal karbon strategiyalarına təsir edən fundamental makroiqtisadi amildir.

Mənbə: Smil, V. Creating the Modern World: Materials and Dematerialization. Wiley.